कोल्हापूर जिल्ह्यातील शिरोळ तालुक्यात, कृष्णा नदीच्या तीरावर वसलेले खिद्रापूर हे प्राचीन गाव ऐतिहासिक आणि धार्मिक दृष्टिकोनातून विशेष महत्त्वाचे आहे. या गावातील कोपेश्वर मंदिर हे भारतीय स्थापत्यकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. हे मंदिर भगवान शिव (कोपेश्वर) आणि भगवान विष्णू (धोपेश्वर) यांच्या पूजनासाठी प्रसिद्ध आहे. शिलाहार राजवंशातील राजा गंडारादित्य यांनी इ.स. ११०९ ते ११७८ या कालखंडात या मंदिराची निर्मिती केली. “कोपेश्वर” म्हणजे क्रोधित शिव, आणि या नावामागील पौराणिक कथाही या मंदिराला एक विशेष स्थान प्रदान करते. मंदिराची रचना, कोरीवकाम आणि यामागील ऐतिहासिक-पौराणिक संदर्भ यामुळे हे मंदिर देश-विदेशातील पर्यटक आणि भक्तांचे आकर्षण केंद्र आहे.
मंदिराची स्थापत्य रचना
कोपेश्वर मंदिराची रचना चार प्रमुख भागांमध्ये विभागलेली आहे:
- स्वर्गमंडप
- सभामंडप
- अंतराल कक्ष
- गर्भगृह
मंदिराचे बाह्य आणि अंतर्गत सौंदर्य अतिशय मनमोहक आहे. मंदिराच्या छताची रचना अर्धवर्तुळाकार असून, त्यावर कोरलेले नक्षीकाम अत्यंत सूक्ष्म आणि कलात्मक आहे. मंदिराच्या गर्भगृहात उत्तरेकडे तोंड असलेले शिवलिंग (कोपेश्वर) आणि विष्णूची मूर्ती (धोपेश्वर) आहे. भारतातील अनेक शिवमंदिरांपैकी कोपेश्वर मंदिर हे एकमेव आहे, जिथे शिव आणि विष्णू या दोन्ही देवतांच्या मूर्ती एकत्र पूजल्या जातात. याशिवाय, मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर आणि खांबांवर कोरलेल्या मूर्ती आणि नक्षीकाम हे स्थापत्यशास्त्रातील उत्कृष्टतेचे प्रतीक आहे.
मंदिराच्या स्वर्गमंडपाच्या परिघावर गणपती, कार्तिकेय, कुबेर, यमराज, इंद्र आणि त्यांच्या वाहक प्राण्यांचे (मोर, उंदीर, हत्ती) शिल्प कोरलेले आहेत. मंदिराच्या आधारस्तंभांवर ९५ हत्तींच्या शिल्पांचे कोरीवकाम आहे, जे मंदिराला भव्यता प्रदान करते. मंदिरात एकूण १०८ कोरीव खांब असून, प्रत्येक खांबावर कोरलेली नक्षी ही कलाकारांच्या अचूक कौशल्याची साक्ष देते. या खांबांवरील नक्षीकामात पौराणिक कथा, देवी-देवता आणि प्राण्यांचे चित्रण आहे, जे मंदिराच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक महत्त्वाला अधोरेखित करते.
पौराणिक कथा
कोपेश्वर मंदिरामागील पौराणिक कथा अतिशय रंजक आहे. पुराणानुसार, राजा दक्ष याने एक भव्य यज्ञ आयोजित केला होता, परंतु त्याने आपला जावई भगवान शंकर यांना आमंत्रित केले नाही. या अपमानामुळे सती, दक्षाची कन्या आणि शिवाची पत्नी, अतिशय व्यथित झाली. तिने यज्ञकुंडात उडी मारून आत्मदहन केले. हे समजताच भगवान शंकर क्रोधित झाले आणि त्यांनी दक्षाचे शिर छेदन केले. यामुळे सृष्टीत खळबळ माजली. नंतर भगवान विष्णूंनी मध्यस्थी करत शिवाचा क्रोध शांत केला आणि दक्षाला बकरीचे डोके लावून पुनर्जनन दिले. असे मानले जाते की हा प्रसंग याच ठिकाणी घडला, म्हणून या मंदिराला “कोपेश्वर” (क्रोधित शिव) हे नाव पडले.
या मंदिराचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथे नंदी (शिवाचे वाहन) मूर्ती नाही. पौराणिक कथेनुसार, सती जेव्हा आपल्या पालकांच्या घरी यज्ञासाठी गेली, तेव्हा ती नंदीवर स्वार होऊन गेली होती. त्यामुळे या मंदिरात नंदीची मूर्ती स्थापित नाही. विशेष म्हणजे, या मंदिरापासून सुमारे १२ किमी अंतरावर कर्नाटकातील यडूर येथे एक स्वतंत्र नंदी मंदिर आहे. भारतात केवळ नंदीला समर्पित असे मंदिर असणे ही एक दुर्मीळ बाब आहे.
ऐतिहासिक संदर्भ
कोपेश्वर मंदिराचा इतिहास शिलाहार आणि यादव राजवंशाशी जोडला गेला आहे. शिलाहार राजा भोज दुसरा आणि देवगिरीच्या यादव राजा सिंघन दुसरा यांच्यात इ.स. १२१३ मध्ये युद्ध झाले. या युद्धात यादवांनी भोज दुसऱ्याला पराभूत करून त्याला पन्हाळा किल्ल्यावर बंदिवान केले. या ऐतिहासिक घटनेचा उल्लेख मंदिराच्या दक्षिण प्रवेशद्वाराजवळील शिलालेखात आहे. मंदिराच्या आत आणि बाहेर सुमारे एक डझन शिलालेख आढळतात, परंतु त्यापैकी फक्त दोन शिलालेख आजही सुस्थितीत आहेत. हे शिलालेख प्रामुख्याने कन्नड भाषा आणि लिपीत आहेत, परंतु यादव राजा सिंघन दुसऱ्याचा एकमेव शिलालेख संस्कृत भाषेत आणि देवनागरी लिपीत आहे, जो दक्षिण प्रवेशद्वाराच्या बाह्य भिंतीवर कोरलेला आहे.
भारत सरकारच्या पुरातत्त्व विभागाने २ जानेवारी १९५४ रोजी कोपेश्वर मंदिराला राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित केले. यामुळे मंदिराचे संवर्धन आणि जतन यांना विशेष प्राधान्य देण्यात आले आहे.
मंदिराचे सांस्कृतिक आणि पर्यटन महत्त्व
कोपेश्वर मंदिर हे केवळ धार्मिक स्थळ नसून, भारतीय संस्कृतीचा आणि स्थापत्यशास्त्राचा एक अनमोल ठेवा आहे. मंदिरातील कोरीवकाम, शिल्पे आणि शिलालेख हे प्राचीन भारतीय कला आणि संस्कृतीचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. मंदिराची भव्यता आणि त्यामागील पौराणिक कथा यामुळे येथे दरवर्षी हजारो पर्यटक आणि भक्त दर्शनासाठी येतात. विशेषतः महाशिवरात्री आणि श्रावण महिना यामध्ये येथे भक्तांची मोठी गर्दी होते. मंदिर परिसरातील शांतता आणि कृष्णा नदीचे निसर्गरम्य सौंदर्य पर्यटकांना आकर्षित करते.
कोपेश्वर मंदिर हे धार्मिक आस्थेचे केंद्र तर आहेच, शिवाय ऐतिहासिक आणि स्थापत्यशास्त्रीय दृष्टिकोनातूनही एक अप्रतिम नमुना आहे. मंदिराची रचना, कोरीवकाम, शिलालेख आणि पौराणिक कथा यामुळे हे मंदिर भारतीय संस्कृतीचा एक अनमोल वारसा आहे. खिद्रापूर येथील या मंदिराला भेट देऊन भक्त आणि पर्यटक प्राचीन भारतीय कला, संस्कृती आणि अध्यात्म यांचा अनुभव घेऊ शकतात.
