देवगिरी किल्ला

Devagiri (Daulatabad) Fort

Devagiri (Daulatabad) Fort, located in the Chhatrapati Sambhajinagar (formerly Aurangabad) district of Maharashtra, is a highly historic, massive, and widely considered ‘Unconquerable’ fort.

The architecture and defense mechanisms of this fort are so advanced and complex that it was never conquered by any enemy through a direct frontal assault (it only ever fell due to treachery or prolonged sieges).

Here is the key information about this magnificent fort:

1. Historical Significance

  • Capital of the Yadavas: The city and fort were founded in the 12th century (around 1187 CE) by King Bhillama V of the Yadava dynasty. Devagiri served as the glorious and prosperous capital of the Yadava empire.

  • Tughlaq’s Decree: In the 14th century, the Sultan of Delhi, Muhammad bin Tughlaq, decided to shift his capital from Delhi to Devagiri. He renamed the city ‘Daulatabad’ (City of Fortune or Wealth).

2. Impenetrable Defense Mechanisms

Devagiri Fort is world-renowned for its brilliant and lethal defensive architecture.

  • The Moat (Khandak): Surrounding the main citadel hill is a rock-cut moat, approximately 40 feet deep and wide. In ancient times, the water was filled with crocodiles to prevent enemies from swimming across.

  • Andhari (The Dark Passage): After crossing the moat, the only way into the upper fort is through a pitch-black, maze-like subterranean tunnel. It was designed to completely disorient invading soldiers. Hidden defensive positions allowed the fort’s guards to unleash boiling oil, scalding water, or suffocating smoke onto the trapped enemies.

  • Leather Bridge: Originally, the moat could only be crossed via a leather bridge that could be quickly rolled up or withdrawn during an attack.

3. Major Attractions on the Fort

  • Chand Minar: Located near the main entrance, this beautiful minaret stands about 210 feet tall and is considered one of the tallest minarets in India.

  • Chini Mahal: A beautiful palace structure that was later used as an elite prison. Mughal Emperor Aurangzeb imprisoned Abul Hasan Qutb Shah (the last king of Golconda) here, and it is also where Chhatrapati Sambhaji Maharaj was briefly held captive.

  • Mendha Cannon (Mendha Toph): A massive, exceptionally crafted cannon perched on the fort, named for the ram’s head (Mendha) carved at its rear end.

  • Bharat Mata Temple: A large ancient temple structure located near the base of the fort, which now houses an idol of Bharat Mata (Mother India).

The brilliant military architecture of Devagiri Fort stands as a powerful testament to the foresight and engineering prowess of ancient and medieval Indian engineers. It is an absolute must-visit marvel for anyone interested in history.

चामोर्शी किल्ला

गौतमेश्वर गड

देवगिरी (दौलताबाद) किल्ला हा महाराष्ट्रातील छत्रपती संभाजीनगर (पूर्वीचे औरंगाबाद) जिल्ह्यात स्थित असलेला एक अत्यंत ऐतिहासिक, बलदंड आणि 'अभेद्य' (Unconquerable) मानला जाणारा किल्ला आहे.

या किल्ल्याची स्थापत्यकला आणि संरक्षण व्यवस्था इतकी प्रगत आणि गुंतागुंतीची आहे की, थेट युद्ध करून हा किल्ला जिंकणे कोणत्याही शत्रूला कधीही शक्य झाले नाही (तो नेहमी फितुरीने किंवा वेढा घालून जिंकला गेला).

या किल्ल्याविषयीची प्रमुख माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

१. ऐतिहासिक महत्त्व:

  • यादवांची राजधानी: १२ व्या शतकात (इ.स. ११८७ च्या सुमारास) यादव घराण्यातील भिल्लम राजाने या शहराची आणि किल्ल्याची स्थापना केली. देवगिरी ही यादव साम्राज्याची अत्यंत वैभवशाली राजधानी होती.

  • तुघलकाचा निर्णय: १४ व्या शतकात दिल्लीचा सुलतान मुहम्मद बिन तुघलक याने आपली राजधानी दिल्लीवरून देवगिरीला हलवण्याचा निर्णय घेतला आणि या शहराचे नाव बदलून 'दौलताबाद' (धनाचा देश/City of Fortune) असे ठेवले.

२. किल्ल्याची अभेद्य रचना (Defense Mechanism):

देवगिरी किल्ला त्याच्या अद्भुत संरक्षणात्मक बांधणीसाठी जगप्रसिद्ध आहे.

  • खंदक (Moat): किल्ल्याच्या मुख्य टेकडीभोवती कातळात कोरलेला सुमारे ४० फूट खोल आणि रुंद पाण्याचा खंदक आहे. पूर्वी या पाण्यात मगरी सोडल्या जायच्या जेणेकरून शत्रूला पोहून जाता येऊ नये.

  • अंधारी (Andhari - The Dark Passage): खंदक पार केल्यानंतर किल्ल्यात जाणारा मार्ग एका अत्यंत अंधाऱ्या भुयारातून (गुहेतून) जातो. ही एक भूलभुलैयासारखी रचना आहे. शत्रू आत आल्यास त्याला दिशा समजू नये, आणि वरून लपलेल्या सैनिकांना गरम तेल, पाणी किंवा धूर सोडता यावा अशी ही भयानक पण अत्यंत हुशार लष्करी रचना आहे.

  • चामड्याचा पूल: खंदक पार करण्यासाठी पूर्वी फक्त एक चामड्याचा पूल असायचा, जो गरजेच्या वेळी गुंडाळून ठेवता येत असे.

३. गडावरील प्रमुख पाहण्यासारखी ठिकाणे:

  • चाँद मिनार (Chand Minar): गडाच्या प्रवेशद्वाराजवळच एक सुमारे २१० फूट उंच आणि सुंदर मिनार आहे. हा भारतातील सर्वात उंच मिनारांपैकी एक मानला जातो.

  • चिनी महल (Chini Mahal): ही एक सुंदर वास्तू असून इथेच मुघल सम्राट औरंगजेबाने गोवळकोंड्याच्या राजाला (अबुल हसन कुतुब शाह) आणि नंतर छत्रपती संभाजी महाराजांनाही काही काळ कैदेत ठेवले होते.

  • मेंढा तोफ (Mendha Cannon): गडावर एक प्रचंड मोठी आणि उत्कृष्ट धातूची तोफ आहे, जिच्या मागील भागावर मेंढ्याचे मुख कोरलेले आहे.

  • भारतमाता मंदिर: गडाच्या पायथ्याशी एक मोठे प्राचीन मंदिर आहे, ज्यामध्ये आता भारतमातेची मूर्ती स्थापन करण्यात आली आहे.

देवगिरी किल्ल्याची ही स्थापत्यकला प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारतीय अभियंत्यांच्या (Engineers) दूरदृष्टीची साक्ष देते. इतिहासाची आवड असणाऱ्या प्रत्येकाने आयुष्यात एकदा तरी पाहावा असा हा एक अद्भुत किल्ला आहे.

Location