श्री सोमनाथ ज्योतिर्लिंग

Shri Somnath Jyotirlinga: The First Sacred Symbol of Lord Shiva’s Glory and Devotion

Somnath Jyotirlinga is revered as the first and foremost among the 12 prominent Jyotirlingas of Lord Shiva. This holy pilgrimage site is located in the Saurashtra region (near Veraval) of Gujarat, majestically situated on the shores of the Arabian Sea. It is counted among the most ancient, awakened, and highly revered pilgrimage sites in Hinduism.

According to religious beliefs, this temple is a symbol of the invincible faith of Sanatana Dharma. It is said that merely visiting and meditating upon this sacred Jyotirlinga destroys all of a person’s sufferings, diseases, and sins, blessing them with the infinite grace of Lord Shiva.

Suggestion for Readers: If you wish to learn about Lord Shiva’s second Jyotirlinga, be sure to read ‘The Legend and Religious Significance of Mallikarjuna Jyotirlinga’.

What is the Meaning of the Name ‘Somnath’?

The name Somnath reflects the deep connection between Lord Shiva and the Moon God:

  • Som: This is another name for the Moon (Chandra Dev).

  • Nath: This translates to ‘Lord’, ‘Master’, or ‘Protector’.

Because Lord Shiva protected the Moon God and liberated him from his immense suffering, He is worshipped here as “Somnath”—The Lord of the Moon.

The Religious Significance of Prabhas Teerth (Prabhas Patan)

The specific location on the Gujarat coastline where the Somnath Jyotirlinga is situated is known as ‘Prabhas Patan’ or ‘Prabhas Kshetra’. Its spiritual significance is extraordinary:

  • This is the very sacred land where the Moon God performed severe penance dedicated to Lord Shiva to regain his lost radiance.

  • According to the Mahabharata era, it is also within this Prabhas region (at Bhalka Teerth) that Lord Krishna left his mortal body and departed for Vaikuntha.

Due to these events, this place is considered immensely merit-bestowing and a granter of salvation (Moksha) to devotees.

The Mythological Legend of Somnath Jyotirlinga’s Manifestation

1. The Moon God’s Marriage and Daksha Prajapati’s Curse According to the Shiva Purana, Prajapati Daksha married his 27 daughters (representing the 27 Nakshatras or constellations) to the Moon God, Chandra Dev. However, the Moon God’s entire affection was devoted to only one wife, ‘Rohini’. Seeing the neglect and sorrow of his other daughters, Daksha Prajapati became furious and cursed the Moon God to lose his radiance and suffer from tuberculosis (a wasting disease).

2. The Moon’s Severe Penance Under the effect of the curse, the Moon’s light began to fade, plunging the entire creation into darkness and chaos. Guided by Lord Brahma and the other deities, the Moon God arrived at Prabhas Kshetra. There, he performed rigorous penance for six months, chanting the Mahamrityunjaya Mantra to invoke the blessings of Lord Shiva.

3. Lord Shiva’s Grace and the Establishment of the Jyotirlinga Pleased by the Moon God’s unwavering devotion, Lord Shiva manifested before him. He freed the Moon from the fatal curse, granting him the boon of immortality and returning his radiance (which is why the moon waxes and wanes during the lunar phases). Upon the earnest prayers of the Moon God and the other deities, Lord Shiva, along with Goddess Parvati, resided there eternally in the form of a Jyotirlinga. Since it was established by the Moon (Som) himself, this Jyotirlinga became known as ‘Somnath’.

Religious Significance and Special Rituals

The Somnath Jyotirlinga is not just a center of faith; it is a profound symbol of resilience and resurrection. Throughout history, the temple was destroyed multiple times by foreign invaders, but each time it was rebuilt with even greater grandeur.

Worshipping Lord Shiva here offers specific spiritual benefits:

  • Chandra Dosh and Kaal Sarp Dosh Nivaran: For individuals who have ‘Chandra Dosh’ (Moon afflictions) or face severe mental distress in their astrological charts, prayers offered here are considered highly effective.

  • Mahamrityunjaya Anushthan: To ward off serious illnesses and the fear of untimely death, performing the Mahamrityunjaya Jaap and Rudrabhishek here holds tremendous importance.

Suggestion for Readers: To learn about the third Jyotirlinga, be sure to read ‘The Legend of Mahakaleshwar Jyotirlinga, the Religious Significance of Ujjain, and the Mystery of Bhasma Aarti’.

The Fruits of Somnath Jyotirlinga Darshan

According to religious beliefs and scriptures, devotees who have the Darshan (sacred viewing) of Somnath Jyotirlinga receive the following blessings:

  • Complete liberation from incurable diseases (especially skin and wasting diseases).

  • Attainment of mental peace, destruction of stress, and an increase in self-confidence (as the Moon governs the mind).

  • Absolution of sins accumulated over multiple lifetimes.

  • The arrival of happiness, prosperity, positive energy in life, and ultimately, salvation (Moksha).

Frequently Asked Questions (FAQs)

1. Where is the Somnath Jyotirlinga located? The Somnath Jyotirlinga is located in the Saurashtra region of Gujarat, near Veraval, right on the shores of the Arabian Sea (at Prabhas Patan). It is recognized as the very first of the 12 Jyotirlingas.

2. What is the mythological story behind Somnath Jyotirlinga? According to the Shiva Purana, the Moon God was cursed by Prajapati Daksha with a wasting disease. The Moon God performed severe penance dedicated to Lord Shiva at this location. Pleased, Lord Shiva freed him from the curse and, upon his request, manifested there eternally as a Jyotirlinga.

3. What does the name ‘Somnath’ mean? ‘Som’ means the Moon, and ‘Nath’ means Lord or Master. Because Lord Shiva freed the Moon from his sufferings and acted as his protector, He is revered as ‘Somnath’.

4. What is the historical significance of the Somnath Jyotirlinga? The Somnath Temple is a symbol of the invincible faith of Hinduism. Historically, it was destroyed several times by invaders, but it was rebuilt time and again, proving that truth and devotion can never be permanently erased.

5. What are the benefits of visiting the Somnath Jyotirlinga? It is believed that by having Darshan of Somnath Jyotirlinga, one is freed from all types of physical ailments, attains immense mental peace, overcomes astrological afflictions (Dosh), and has all their righteous wishes fulfilled through the special grace of Lord Shiva.

Omkareshwar Jyotirlinga

Kashi Vishwanath Jyotirlinga

श्री सोमनाथ ज्योतिर्लिंग: शिव महिमा और आस्था का प्रथम पावन स्वरूप

सोमनाथ ज्योतिर्लिंग भगवान शिव के १२ प्रमुख ज्योतिर्लिंगों में सर्वप्रथम माना जाता है। यह पवित्र तीर्थस्थल गुजरात राज्य के सौराष्ट्र क्षेत्र (वेरावल) में अरब सागर के तट पर स्थित है। इसे हिंदू धर्म के सबसे प्राचीन और जाग्रत तीर्थस्थलों में गिना जाता है।

धार्मिक मान्यताओं के अनुसार, यह मंदिर सनातन धर्म की अजेय आस्था का प्रतीक है। इस पावन ज्योतिर्लिंग के दर्शन और स्मरण मात्र से ही व्यक्ति के सभी कष्ट, रोग और पाप नष्ट हो जाते हैं तथा उसे भगवान शिव की असीम कृपा प्राप्त होती है।

पाठकों के लिए सुझाव: यदि आप भगवान शिव के द्वितीय ज्योतिर्लिंग के बारे में जानना चाहते हैं, तो 'मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग की कथा और उसका धार्मिक महत्व' भी अवश्य पढ़ें।

'सोमनाथ' नाम का अर्थ क्या है?

सोमनाथ ज्योतिर्लिंग का नाम भगवान शिव और चंद्रमा के गहरे संबंध को दर्शाता है:

  • सोम: यह 'चंद्रमा' (चंद्र देव) का एक नाम है।

  • नाथ: इसका अर्थ है 'स्वामी' या 'रक्षक'।

चूंकि भगवान शिव ने चंद्रमा (सोम) की रक्षा की थी और उन्हें उनके कष्टों से मुक्ति दिलाई थी, इसलिए भगवान शिव को यहाँ "सोमनाथ" (चंद्रमा के स्वामी) के रूप में पूजा जाता है।

प्रभास तीर्थ (प्रभास पाटन) का धार्मिक महत्व

गुजरात के समुद्र तट पर स्थित जिस स्थान पर सोमनाथ ज्योतिर्लिंग विराजमान है, उसे 'प्रभास पाटन' या 'प्रभास क्षेत्र' कहा जाता है। इसका महत्व अत्यंत विशिष्ट है:

  • यह वही पवित्र भूमि है जहाँ चंद्र देव ने भगवान शिव की कठोर तपस्या कर अपना खोया हुआ तेज पुनः प्राप्त किया था।

  • महाभारत काल के अनुसार, इसी प्रभास क्षेत्र (भालका तीर्थ) में भगवान श्रीकृष्ण ने अपना देह त्याग कर वैकुंठ गमन किया था।

इन्हीं कारणों से यह स्थान भक्तों के लिए अत्यंत पुण्यदायी और मोक्ष प्रदान करने वाला माना गया है।

सोमनाथ ज्योतिर्लिंग के प्राकट्य की पौराणिक कथा

१. चंद्र देव का विवाह और दक्ष प्रजापति का शाप शिव पुराण की कथा के अनुसार, प्रजापति दक्ष ने अपनी २७ कन्याओं (२७ नक्षत्रों) का विवाह चंद्र देव के साथ किया था। किंतु चंद्र देव का सारा प्रेम केवल एक पत्नी 'रोहिणी' के प्रति था। अपनी अन्य पुत्रियों की उपेक्षा और दुःख को देखकर दक्ष प्रजापति अत्यंत क्रोधित हुए और उन्होंने चंद्रमा को क्षय रोग (कुष्ठ रोग) से पीड़ित होकर तेजहीन होने का शाप दे दिया।

२. चंद्रमा की घोर तपस्या शाप के प्रभाव से चंद्रमा का तेज धीरे-धीरे समाप्त होने लगा और पूरी सृष्टि में अंधकार और हाहाकार मच गया। तब देवताओं और ब्रह्मा जी के मार्गदर्शन पर, चंद्र देव ने इसी प्रभास क्षेत्र में आकर मृत्युंजय भगवान शिव की छह महीने तक कठोर तपस्या की और महामृत्युंजय मंत्र का जाप किया।

३. शिव जी की कृपा और ज्योतिर्लिंग की स्थापना चंद्रमा की भक्ति से प्रसन्न होकर भगवान शिव वहाँ प्रकट हुए। उन्होंने चंद्रमा को शाप से मुक्त करते हुए अमरत्व और तेज का वरदान दिया (यही कारण है कि चंद्रमा कृष्ण पक्ष में घटता है और शुक्ल पक्ष में पुनः पूर्ण हो जाता है)। चंद्र देव और अन्य देवताओं की प्रार्थना पर, भगवान शिव माता पार्वती के साथ वहीं ज्योतिर्लिंग के रूप में सदा के लिए विराजमान हो गए। स्वयं चंद्रमा (सोम) द्वारा स्थापित होने के कारण यह ज्योतिर्लिंग 'सोमनाथ' कहलाया।

धार्मिक महत्व और विशेष अनुष्ठान

सोमनाथ ज्योतिर्लिंग केवल आस्था का नहीं, बल्कि पुनरुत्थान का भी प्रतीक है। इतिहास में इसे कई बार विदेशी आक्रांताओं द्वारा नष्ट किया गया, लेकिन हर बार इसका पहले से भी अधिक भव्य रूप में पुनर्निर्माण हुआ।

यहाँ भगवान शिव की उपासना करने से विशेष लाभ मिलते हैं:

  • चंद्र दोष और कालसर्प दोष निवारण: जिन लोगों की कुंडली में चंद्र दोष या मानसिक परेशानियां होती हैं, उनके लिए यहाँ की गई पूजा अत्यंत फलदायी होती है।

  • महामृत्युंजय अनुष्ठान: गंभीर रोगों और अकाल मृत्यु के भय को दूर करने के लिए यहाँ महामृत्युंजय जाप और रुद्राभिषेक का विशेष महत्व है।

पाठकों के लिए सुझाव: भगवान शिव के तीसरे ज्योतिर्लिंग के बारे में जानने के लिए 'महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंग की कथा, उज्जैन का धार्मिक महत्व और भस्म आरती का रहस्य' अवश्य पढ़ें।

सोमनाथ ज्योतिर्लिंग दर्शन के फल

धार्मिक मान्यताओं और शास्त्रों के अनुसार, सोमनाथ ज्योतिर्लिंग के दर्शन करने से भक्तों को निम्नलिखित लाभ प्राप्त होते हैं:

  • असाध्य रोगों (विशेषकर त्वचा और क्षय रोग) से पूर्ण मुक्ति।

  • मानसिक शांति, तनाव का नाश और आत्मविश्वास में वृद्धि (क्योंकि चंद्रमा मन का कारक है)।

  • जन्म-जन्मांतर के पापों का शमन।

  • जीवन में सुख, समृद्धि, सकारात्मक ऊर्जा और अंत में मोक्ष की प्राप्ति।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQs)

१. सोमनाथ ज्योतिर्लिंग कहाँ स्थित है? सोमनाथ ज्योतिर्लिंग गुजरात राज्य के सौराष्ट्र क्षेत्र में, वेरावल के निकट अरब सागर के तट (प्रभास पाटन) पर स्थित है। यह १२ ज्योतिर्लिंगों में सर्वप्रथम माना जाता है।

२. सोमनाथ ज्योतिर्लिंग की पौराणिक कथा क्या है? शिव पुराण के अनुसार, प्रजापति दक्ष के शाप से चंद्रमा को क्षय रोग हो गया था। तब चंद्रमा ने यहाँ भगवान शिव की घोर तपस्या की। शिव जी ने उन्हें शापमुक्त किया और उनके अनुरोध पर यहाँ ज्योतिर्लिंग के रूप में विराजमान हो गए।

३. 'सोमनाथ' नाम का क्या अर्थ है? 'सोम' का अर्थ चंद्रमा है और 'नाथ' का अर्थ स्वामी है। चंद्रमा को कष्टों से मुक्त करने और उनके रक्षक होने के कारण भगवान शिव को 'सोमनाथ' कहा जाता है।

४. सोमनाथ ज्योतिर्लिंग का ऐतिहासिक महत्व क्या है? सोमनाथ मंदिर हिंदू धर्म की अजेय आस्था का प्रतीक है। इतिहास में इसे कई बार नष्ट किया गया, लेकिन हर बार इसका पुनर्निर्माण हुआ, जो यह दर्शाता है कि सत्य और आस्था को कभी मिटाया नहीं जा सकता।

५. सोमनाथ ज्योतिर्लिंग के दर्शन से क्या फल मिलता है? मान्यता है कि सोमनाथ ज्योतिर्लिंग के दर्शन से सभी प्रकार के रोगों से मुक्ति मिलती है, मानसिक शांति प्राप्त होती है, कुंडली के दोष दूर होते हैं और भगवान शिव की विशेष कृपा से मनोकामनाएं पूर्ण होती हैं।

श्री सोमनाथ ज्योतिर्लिंग: शिव महिमा आणि श्रद्धेचे प्रथम पावन स्वरूप

सोमनाथ ज्योतिर्लिंग हे भगवान शिवाच्या १२ प्रमुख ज्योतिर्लिंगांपैकी पहिले मानले जाते. हे पवित्र तीर्थक्षेत्र गुजरात राज्याच्या सौराष्ट्र भागात (वेरावळ) अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. हिंदू धर्मातील सर्वात प्राचीन आणि जागृत तीर्थक्षेत्रांमध्ये याची गणना होते.

धार्मिक मान्यतांनुसार, हे मंदिर सनातन धर्माच्या अजेय श्रद्धेचे प्रतीक आहे. या पावन ज्योतिर्लिंगाचे दर्शन आणि स्मरण केल्याने व्यक्तीचे सर्व कष्ट, रोग आणि पापे नष्ट होतात आणि त्याला भगवान शिवाची असीम कृपा प्राप्त होते.

वाचकांसाठी सूचना: जर तुम्हाला भगवान शिवाच्या दुसऱ्या ज्योतिर्लिंगाबद्दल जाणून घ्यायचे असेल, तर 'मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगाची कथा आणि त्याचे धार्मिक महत्त्व' नक्की वाचा.

'सोमनाथ' नावाचा अर्थ काय आहे?

सोमनाथ ज्योतिर्लिंगाचे नाव भगवान शिव आणि चंद्र यांच्यातील सखोल संबंध दर्शवते:

  • सोम: हे 'चंद्र' (चंद्रदेव) चे दुसरे नाव आहे.

  • नाथ: याचा अर्थ 'स्वामी' किंवा 'रक्षक' असा होतो.

भगवान शिवाने चंद्राचे रक्षण केले आणि त्याला त्याच्या दुःखातून मुक्त केले, म्हणूनच भगवान शिवाची येथे "सोमनाथ" (चंद्राचा स्वामी) म्हणून पूजा केली जाते.

प्रभास तीर्थ (प्रभास पाटण) चे धार्मिक महत्त्व

गुजरातच्या समुद्रकिनाऱ्यावर ज्या ठिकाणी सोमनाथ ज्योतिर्लिंग विराजमान आहे, त्याला 'प्रभास पाटण' किंवा 'प्रभास क्षेत्र' म्हटले जाते. याचे महत्त्व अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे:

  • ही तीच पवित्र भूमी आहे जिथे चंद्रदेवाने भगवान शिवाची कठोर तपश्चर्या करून आपले हरवलेले तेज पुन्हा प्राप्त केले होते.

  • महाभारत काळानुसार, याच प्रभास क्षेत्रात (भालका तीर्थ) भगवान श्रीकृष्णाने आपला देह त्यागून वैकुंठ गमन केले होते.

याच कारणांमुळे हे स्थान भक्तांसाठी अत्यंत पुण्यदायी आणि मोक्ष प्रदान करणारे मानले गेले आहे.

सोमनाथ ज्योतिर्लिंगाच्या प्रकटीकरणाची पौराणिक कथा

१. चंद्रदेवाचा विवाह आणि दक्ष प्रजापतीचा शाप शिव पुराणाच्या कथेनुसार, प्रजापती दक्षाने आपल्या २७ कन्यांचा (२७ नक्षत्रे) विवाह चंद्रदेवाशी लावून दिला होता. परंतु चंद्रदेवाचे सर्व प्रेम केवळ एकाच पत्नीवर म्हणजेच 'रोहिणी'वर होते. आपल्या इतर कन्यांची उपेक्षा आणि दुःख पाहून दक्ष प्रजापती अत्यंत क्रोधित झाले आणि त्यांनी चंद्राला क्षय रोगाने (कुष्ठरोग) पीडित होऊन तेजहीन होण्याचा शाप दिला.

२. चंद्राची कठोर तपश्चर्या शापाच्या प्रभावामुळे चंद्राचे तेज हळूहळू नाहीसे होऊ लागले आणि संपूर्ण सृष्टीत अंधकार व हाहाकार उडाला. तेव्हा देव आणि ब्रह्मदेवांच्या मार्गदर्शनानुसार, चंद्रदेवाने याच प्रभास क्षेत्रात येऊन मृत्युंजय भगवान शिवाची सहा महिने कठोर तपश्चर्या केली आणि महामृत्युंजय मंत्राचा जप केला.

३. शिवाची कृपा आणि ज्योतिर्लिंगाची स्थापना चंद्राच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन भगवान शिव तिथे प्रकट झाले. त्यांनी चंद्राला शापमुक्त करून अमरत्व आणि तेजाचे वरदान दिले (याच कारणामुळे चंद्र कृष्ण पक्षात कमी होतो आणि शुक्ल पक्षात पुन्हा पूर्ण होतो). चंद्रदेव आणि इतर देवतांच्या प्रार्थनेवरून, भगवान शिव माता पार्वतीसह तिथेच ज्योतिर्लिंगाच्या रूपात कायमचे विराजमान झाले. स्वतः चंद्र (सोम) द्वारे स्थापित झाल्यामुळे हे ज्योतिर्लिंग 'सोमनाथ' म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

धार्मिक महत्त्व आणि विशेष अनुष्ठान

सोमनाथ ज्योतिर्लिंग केवळ श्रद्धेचेच नाही तर पुनरुत्थानाचेही प्रतीक आहे. इतिहासात परकीय आक्रमकांनी हे मंदिर अनेकदा नष्ट केले, परंतु प्रत्येक वेळी ते पूर्वीपेक्षा अधिक भव्य रूपात पुनर्निर्मित झाले.

येथे भगवान शिवाची उपासना केल्याने विशेष लाभ मिळतात:

  • चंद्र दोष आणि कालसर्प दोष निवारण: ज्या लोकांच्या कुंडलीत चंद्र दोष किंवा मानसिक त्रास असतो, त्यांच्यासाठी येथे केली जाणारी पूजा अत्यंत फलदायी ठरते.

  • महामृत्युंजय अनुष्ठान: गंभीर आजार आणि अकाली मृत्यूची भीती दूर करण्यासाठी येथे महामृत्युंजय जप आणि रुद्राभिषेकाला विशेष महत्त्व आहे.

वाचकांसाठी सूचना: भगवान शिवाच्या तिसऱ्या ज्योतिर्लिंगाबद्दल जाणून घेण्यासाठी 'महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंगाची कथा, उज्जैनचे धार्मिक महत्त्व आणि भस्म आरतीचे रहस्य' नक्की वाचा.

सोमनाथ ज्योतिर्लिंग दर्शनाचे फळ

धार्मिक मान्यता आणि शास्त्रानुसार, सोमनाथ ज्योतिर्लिंगाचे दर्शन घेतल्याने भक्तांना खालील लाभ प्राप्त होतात:

  • असाध्य रोगांपासून (विशेषतः त्वचा आणि क्षय रोग) पूर्ण मुक्ती.

  • मानसिक शांती, तणाव नष्ट होणे आणि आत्मविश्वासात वाढ (कारण चंद्र मनाचा कारक आहे).

  • जन्म-जन्मांतराच्या पापांचा नाश.

  • जीवनात सुख, समृद्धी, सकारात्मक ऊर्जा आणि शेवटी मोक्षाची प्राप्ती.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

१. सोमनाथ ज्योतिर्लिंग कुठे स्थित आहे? सोमनाथ ज्योतिर्लिंग गुजरात राज्याच्या सौराष्ट्र भागात, वेरावळजवळ अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर (प्रभास पाटण) स्थित आहे. हे १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी पहिले मानले जाते.

२. सोमनाथ ज्योतिर्लिंगाची पौराणिक कथा काय आहे? शिव पुराणानुसार, प्रजापती दक्षाच्या शापामुळे चंद्राला क्षय रोग झाला होता. तेव्हा चंद्राने येथे भगवान शिवाची कठोर तपश्चर्या केली. शिवजींनी त्याला शापमुक्त केले आणि त्याच्या विनंतीवरून येथे ज्योतिर्लिंगाच्या रूपात विराजमान झाले.

३. 'सोमनाथ' नावाचा अर्थ काय आहे? 'सोम' म्हणजे चंद्र आणि 'नाथ' म्हणजे स्वामी किंवा रक्षक. चंद्राला कष्टातून मुक्त केल्यामुळे आणि त्याचे रक्षण केल्यामुळे भगवान शिवाला 'सोमनाथ' म्हटले जाते.

४. सोमनाथ ज्योतिर्लिंगाचे ऐतिहासिक महत्त्व काय आहे? सोमनाथ मंदिर हे हिंदू धर्माच्या अजेय श्रद्धेचे प्रतीक आहे. इतिहासात ते अनेक वेळा नष्ट केले गेले, परंतु प्रत्येक वेळी त्याचे पुनर्निर्माण झाले, जे हे दर्शवते की सत्य आणि श्रद्धा कधीही नष्ट केली जाऊ शकत नाही.

५. सोमनाथ ज्योतिर्लिंगाच्या दर्शनाने काय फळ मिळते? अशी मान्यता आहे की सोमनाथ ज्योतिर्लिंगाच्या दर्शनाने सर्व प्रकारच्या रोगांपासून मुक्ती मिळते, मानसिक शांती प्राप्त होते, कुंडलीतील दोष दूर होतात आणि भगवान शिवाच्या विशेष कृपेने मनोकामना पूर्ण होतात.

Location