राजमाता जिजाऊ भोसले : स्वराज्याच्या संकल्पनेची जननी आणि राष्ट्रघडणीची आद्य शिल्पकार

विशेष लेख | भारतीय इतिहास | सांस्कृतिक वारसा
प्रतिनिधी : पुणे

भारतीय इतिहासाच्या दीर्घ आणि संघर्षमय प्रवासात अनेक राजे, योद्धे, सेनानी आणि विचारवंत होऊन गेले. परंतु काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात की, त्यांचे कार्य प्रत्यक्ष युद्धभूमीवर न दिसता, ते संस्कार, विचार, मूल्ये आणि राष्ट्रभावना यांच्या पातळीवर संपूर्ण समाज घडवते.
अशाच अलौकिक, तेजस्वी आणि युगप्रवर्तक व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक म्हणजे राजमाता जिजाऊ ऊर्फ जिजाबाई शहाजी भोसले.

राजमाता जिजाऊ या केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या माता नव्हत्या, तर त्या हिंदवी स्वराज्याच्या संकल्पनेच्या मूळ प्रेरणास्थान,
मराठी अस्मितेच्या वैचारिक जननी आणि भारतीय इतिहासातील स्त्रीशक्तीचे सर्वोच्च प्रतीक होत्या.

१६व्या–१७व्या शतकातील राजकीय पार्श्वभूमी

राजमाता जिजाऊंचा काळ हा भारतासाठी अत्यंत अस्थिरतेचा होता. मुघल साम्राज्य, निजामशाही, आदिलशाही, कुतुबशाही यांच्यातील संघर्ष, धर्मांतराचा दबाव, मंदिरांची मोडतोड, जनतेवरील अन्याय, शेतकऱ्यांची लूट आणि स्त्रियांचे अपमान हे त्या काळातील कटू वास्तव होते.

या पार्श्वभूमीवर धर्माधिष्ठित, लोककल्याणकारी आणि स्वाभिमानी स्वराज्य ही कल्पनाच क्रांतिकारक होती. ही कल्पना प्रथम ठामपणे रुजविण्याचे श्रेय इतिहासकार राजमाता जिजाऊंनाच देतात.

जन्म, घराणे व संस्कार

जन्म : १२ जानेवारी १५९८
जन्मस्थान : सिंदखेड राजा (जिल्हा बुलढाणा, महाराष्ट्र)

राजमाता जिजाऊ या लखुजी जाधवराव यांच्या कन्या होत्या. जाधव घराणे हे यादव वंशाशी संबंधित असून शौर्य, स्वाभिमान आणि स्वातंत्र्यप्रेमासाठी प्रसिद्ध होते. लखुजी जाधवराव हे निजामशाहीतील प्रभावी व पराक्रमी सरदार होते.

आई महालसाबाई या धार्मिक, संयमी आणि कणखर स्त्री होत्या. जिजाऊंच्या बालमनावर घराण्याचा शौर्यपर वारसा, धर्मग्रंथांचे कथन आणि राजधर्माची शिकवण यांचा खोल प्रभाव पडला.

शहाजीराजे भोसले यांच्याशी विवाह

विवाह : अंदाजे इ.स. १६०५

जिजाऊंचा विवाह शहाजीराजे भोसले यांच्याशी झाला. शहाजीराजे हे त्या काळातील अत्यंत पराक्रमी, मुत्सद्दी आणि धाडसी सेनानी होते.
त्यांनी निजामशाही, आदिलशाही व मुघल दरबारात महत्त्वाची कामगिरी बजावली. परंतु शहाजीराजांचे आयुष्य युद्ध, मोहिमा आणि राजकारणात व्यतीत झाल्याने जिजाऊंवर संसार, मुलांचे संगोपन आणि संस्कारांची संपूर्ण जबाबदारी येऊन पडली.

मातृत्व, दुःख आणि धैर्य

जिजाऊंना अनेक अपत्ये झाली, परंतु त्यांपैकी बहुतेक लहान वयातच निवर्तली. या दुःखातून त्या कोलमडल्या नाहीत; उलट अधिक कठोर, अधिक ध्येयवादी बनल्या.

त्यांचा ठाम विश्वास होता –
“ईश्वराने मला एका महान कार्यासाठी वाचवले आहे.”

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म

जन्म : १९ फेब्रुवारी १६३०
स्थळ : शिवनेरी किल्ला

शिवाजी महाराजांचा जन्म हा जिजाऊंच्या आयुष्यातील आशेचा, विश्वासाचा आणि स्वप्नपूर्तीचा प्रारंभ होता.

शिवाजी घडविण्याची संस्कारशाळा

शिवनेरी किल्ल्यावर जिजाऊंनी शिवाजी महाराजांना केवळ शस्त्रविद्या शिकवली नाही, तर रामायण, महाभारत, पुराणे, धर्मकथा आणि राजधर्म यांच्या माध्यमातून जीवनमूल्ये रुजवली.

त्या शिवाजींना नेहमी सांगत
“हे शिवबा, अन्याय सहन करणे हे पाप आहे;
अन्यायाविरुद्ध उभे राहणे हाच खरा धर्म आहे.”

स्वराज्य संकल्पनेची जननी

स्वराज्य म्हणजे केवळ सत्ता नव्हे, तर धर्माधिष्ठित, लोकाभिमुख आणि न्याय्य व्यवस्था असावी, ही जाणीव जिजाऊंनी शिवाजी महाराजांच्या मनात खोलवर रुजवली. याच संस्कारांतून छत्रपती शिवाजी महाराजांचे राज्य स्त्रीसन्मान, धार्मिक सहिष्णुता आणि प्रजाहित
यांसाठी ओळखले गेले.

कर्नाटकातील वास्तव आणि निर्णय

शहाजीराजे कर्नाटकात स्थायिक झाल्यावर जिजाऊंनी तेथील राजकीय व धार्मिक परिस्थिती जवळून पाहिली. मंदिरांवरील अन्याय, हिंदू समाजाची दयनीय अवस्था पाहून त्या व्यथित झाल्या.

त्याच वेळी त्यांनी ठाम निर्णय घेतला
“माझा शिवबा महाराष्ट्रात स्वराज्य उभे करणार.”

राजमाता म्हणून भूमिका

शिवाजी महाराज मोठे होत गेले तसे जिजाऊ राजमाता म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या. धर्मविषयक निर्णय, नैतिक मार्गदर्शन
आणि संकटात धैर्य देणे ही त्यांची प्रमुख भूमिका होती.

राज्याभिषेक : स्वप्नपूर्तीचा क्षण

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक : ६ जून १६७४ – रायगड किल्ला

हा क्षण जिजाऊंच्या आयुष्यातील सर्वोच्च क्षण होता. त्यांनी पाहिलेले स्वराज्य प्रत्यक्ष साकार झाले.

महानिर्वाण

राजमाता जिजाऊ – निधन :
१७ जून १६७४ – रायगड किल्ला

राज्याभिषेकानंतर अवघ्या बारा दिवसांत राजमाता जिजाऊंनी देह ठेवला. इतिहासकारांच्या मते, आपले जीवनकार्य पूर्ण झाल्याची खात्री
त्यांनी घेतली होती.

इतिहासातील अमर स्थान

राजमाता जिजाऊ नसत्या तर छत्रपती शिवाजी महाराज घडले नसते, आणि हिंदवी स्वराज्याला वैचारिक अधिष्ठान मिळाले नसते.

आजच्या काळासाठी जिजाऊंचा संदेश

आजच्या भारताला जिजाऊंच्या विचारांची नितांत गरज आहे

संस्कारयुक्त शिक्षण, राष्ट्रप्रेम,
स्त्रीसन्मान आणि नैतिक नेतृत्व.

समारोप

राजमाता जिजाऊ भोसले म्हणजे एक स्त्री नव्हे – एक युग.
एक माता नव्हे – राष्ट्रनिर्मितीची अमर शक्ती.

🙏 राजमाता जिजाऊंना शतशः नमन.