१०० संस्कृत सुभाषिते व मराठी अर्थ

प्रस्तावना :

संस्कृत सुभाषिते ही भारतीय संस्कृतीची आत्मा आहेत. वेद, उपनिषदे, महाभारत, रामायण, नीति-ग्रंथ, स्मृती आणि आचारपरंपरेतून जन्मलेली ही सुभाषिते केवळ काव्य नसून, ती जीवन जगण्याची शास्त्रशुद्ध दिशा आहेत.

अल्प शब्दांत खोल अर्थ सांगणे, हा संस्कृत सुभाषितांचा आत्मा आहे. माणसाचे चारित्र्य, समाजव्यवहार, धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष  या सर्वांचा सारांश सुभाषितांमध्ये आढळतो.

आजच्या तणावपूर्ण, भौतिक आणि वेगवान युगात सुभाषिते अधिकच आवश्यक झाली आहेत. कारण ती केवळ नैतिकता शिकवत नाहीत, तर व्यावहारिक शहाणपण देखील देतात.

खाली दिलेली १०० संस्कृत सुभाषिते ही निवडक, प्रमाणित आणि अर्थपूर्ण असून, प्रत्येक सुभाषित स्वतंत्र परिच्छेदात मराठी अर्थासह दिले आहे, जेणेकरून वाचकाला स्पष्ट आणि सुसंगत समज मिळेल.

१) सत्यमेव जयते नानृतम्।
अर्थ: असत्याचा नाही तर नेहमी सत्याचाच विजय होतो.

२) विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम्।
पात्रत्वात् धनमाप्नोति धनात् धर्मं ततः सुखम्॥
अर्थ: विद्या नम्रता देते, नम्रतेतून पात्रता येते, पात्रतेतून धन, धनातून धर्म आणि धर्मातून खरे सुख मिळते.

३) अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्।
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्॥
अर्थ: हा आपला आणि तो परका असा विचार संकुचित लोकांचा असतो; उदार लोकांसाठी संपूर्ण पृथ्वी कुटुंब असते.

४) कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
अर्थ: तुला कर्म करण्याचा अधिकार आहे, फळावर नाही.

५) उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
अर्थ: केवळ इच्छा करून नाही तर परिश्रमानेच कामे सफल होतात.

६) अहिंसा परमो धर्मः।
अर्थ: अहिंसा हा सर्वोच्च धर्म आहे.

७) धर्मो रक्षति रक्षितः।
अर्थ: जो धर्माचे रक्षण करतो, त्याचे रक्षण धर्म करतो.

८) न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।
अर्थ: ज्ञानाइतके पवित्र या जगात काहीही नाही.

९) नास्ति विद्यासमो मित्रम्।
अर्थ: विद्येसारखा मित्र दुसरा कोणी नाही.

१०) अल्पविद्याभयंकरम्।
अर्थ: अर्धवट ज्ञान धोकादायक असते.

११) संतोषः परमं सुखम्।
अर्थ: संतोष हेच खरे आणि श्रेष्ठ सुख आहे.

१२) क्षमा वीरस्य भूषणम्।
अर्थ: क्षमा हे वीराचे खरे भूषण आहे.

१३) लोभः पापस्य कारणम्।
अर्थ: लोभ हा सर्व पापांचा मूळ कारण आहे.

१४) क्रोधो हि शत्रुः।
अर्थ: क्रोध हा मनुष्याचा सर्वात मोठा शत्रू आहे.

१५) दया धर्मस्य मूलम्।
अर्थ: दया हे धर्माचे मूळ आहे.

१६) शीलं परमं भूषणम्।
अर्थ: चारित्र्य हेच खरे अलंकार आहे.

१७) शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्।
अर्थ: शरीर हे धर्म साधण्याचे प्रथम साधन आहे.

१८) यथा बीजं तथा वृक्षः।
अर्थ: जसे बीज तसे फळ; जसे कर्म तसे परिणाम.

१९) स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते।
अर्थ: राजा आपल्या देशात पूजला जातो, पण विद्वान सर्वत्र पूजला जातो.

२०) आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्।
अर्थ: जे आपल्याला वाईट वाटते ते इतरांशी करू नये.

२१) प्रमादो मृत्युः।
अर्थ: निष्काळजीपणा म्हणजे मृत्यूसारखा आहे.

२२) समयो बलवान्।
अर्थ: वेळ ही सर्वात शक्तिशाली असते.

२३) अहंकारः पतनस्य कारणम्।
अर्थ: अहंकार हा पतनाचा मार्ग आहे.

२४) धैर्यं सर्वत्र साधनम्।
अर्थ: धैर्य हे प्रत्येक ठिकाणी उपयोगी पडते.

२५) परोपकारः पुण्यम्।
अर्थ: परोपकार करणे हे पुण्याचे कार्य आहे.

२६) मौनं परमं आभरणम्।
अर्थ: मौन हे सर्वोत्तम अलंकार आहे.

२७) विवेकः परमं आयुधम्।
अर्थ: विवेक हे सर्वात मोठे शस्त्र आहे.

२८) साधवः सेवनीयाः।
अर्थ: सज्जन लोकांची सेवा करावी.

२९) दुर्जनः परिहर्तव्यः।
अर्थ: दुष्ट व्यक्तीपासून दूर राहावे.

३०) विद्या विनयेन शोभते।
अर्थ: विद्या नम्रतेमुळे शोभून दिसते.

३१) सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात्।
अर्थ: सत्य बोलावे आणि ते प्रिय असेल असे बोलावे.

३२) मातृदेवो भव।
अर्थ: आईला देवासमान मान.

३३) पितृदेवो भव।
अर्थ: वडिलांना देवासमान मान.

३४) आचार्यदेवो भव।
अर्थ: गुरूंना देवासमान मान.

३५) अतिथिदेवो भव।
अर्थ: पाहुण्याला देवासमान मान.

३६) मनः एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः।
अर्थ: मनच माणसाच्या बंधनाचे व मुक्तीचे कारण असते.

३७) श्रमेण सर्वं साध्यते।
अर्थ: परिश्रमाने सर्व काही साध्य होते.

३८) सच्चरित्रं धनम्।
अर्थ: सदाचार हेच खरे धन आहे.

३९) मित्रं विश्वासयोग्यम्।
अर्थ: मित्र विश्वासू असावा.

४०) विवेकहीनः पशुः।
अर्थ: विवेक नसलेला माणूस पशूसमान असतो.

४१) धर्मेण जयते जगत्।
अर्थ: धर्माच्या बळावर जग जिंकले जाते.

४२) आत्मज्ञानं श्रेष्ठम्।
अर्थ: आत्मज्ञान सर्वात श्रेष्ठ आहे.

४३) न कश्चित् कस्यचित् शत्रुः।
अर्थ: कोणीही कायमचा शत्रू नसतो.

४४) सत्ये स्थितिः।
अर्थ: सत्यात स्थैर्य असते.

४५) लोके व्यवहारः प्रधानः।
अर्थ: जगात व्यवहारज्ञान महत्त्वाचे असते.

४६) संयमः जीवनस्य मूलम्।
अर्थ: संयम हे जीवनाचे मूळ आहे.

४७) विद्वान् पूज्यते सर्वत्र।
अर्थ: विद्वान सर्वत्र सन्मानित होतो.

४८) धर्म एव हतो हन्ति।
अर्थ: जो धर्म नष्ट करतो, त्याला धर्म नष्ट करतो.

४९) सुखस्य मूलं धर्मः।
अर्थ: सुखाचे मूळ धर्म आहे.

५०) श्रेयः सदैव धर्मे।
अर्थ: कल्याण नेहमी धर्मातच असते.

५१) धर्मस्य तत्वं निहितं गुहायाम्।
अर्थ: धर्माचे खरे तत्व गूढ आणि सूक्ष्म असते.

५२) न धर्मो धनहेतोः।
अर्थ: केवळ धनासाठी धर्म करू नये.

५३) यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः।
अर्थ: जिथे धर्म आणि कर्तव्य एकत्र असतात, तिथे विजय निश्चित असतो.

५४) आत्मनं सततं रक्षेत्।
अर्थ: स्वतःचे सदैव रक्षण करावे.

५५) सत्यं एव परमं पदम्।
अर्थ: सत्य हाच सर्वोच्च मार्ग आहे.

५६) बुद्धिर्बलं बलं बुद्धिः।
अर्थ: बुद्धी हेच खरे बळ आहे.

५७) नास्ति त्यागसमं सुखम्।
अर्थ: त्यागाइतके मोठे सुख नाही.

५८) विवेकात् जायते ज्ञानम्।
अर्थ: विवेकातूनच खरे ज्ञान उत्पन्न होते.

५९) परिश्रमः सफलतायाः मूलम्।
अर्थ: यशाचे मूळ परिश्रमात आहे.

६०) साधुर्विपत्तिषु स्थिरः।
अर्थ: सज्जन संकटातही स्थिर राहतो.

६१) लोको भिन्नरुचिः।
अर्थ: प्रत्येक माणसाची विचारसरणी वेगळी असते.

६२) यः कालं जानाति सः पण्डितः।
अर्थ: वेळेचे महत्त्व जाणणारा खरा ज्ञानी.

६३) अहं त्याज्यः।
अर्थ: अहंकाराचा त्याग करावा.

६४) श्रेयो ज्ञानं अभ्यासात्।
अर्थ: अभ्यासातूनच ज्ञान श्रेष्ठ होते.

६५) स्वकर्मे निष्ठा श्रेयसी।
अर्थ: स्वतःच्या कर्तव्यात निष्ठा ठेवणे श्रेष्ठ आहे.

६६) नीतिः जीवनस्य दीपः।
अर्थ: नीती ही जीवनाला दिशा देणारी दीपशिखा आहे.

६७) दानं भूषणं धनिनाम्।
अर्थ: दान हे श्रीमंतांचे खरे अलंकार.

६८) क्षमया शोभते सज्जनः।
अर्थ: सज्जन माणूस क्षमेमुळे शोभतो.

६९) विवेकहीनं दुःखम्।
अर्थ: विवेकाशिवाय जीवन दुःखद होते.

७०) यशः कर्मणि जायते।
अर्थ: यश कर्मातूनच मिळते.

७१) धर्म एव परं मित्रम्।
अर्थ: धर्म हाच खरा मित्र आहे.

७२) ज्ञानं प्रकाशयति जीवनम्।
अर्थ: ज्ञान जीवन प्रकाशित करते.

७३) श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्।
अर्थ: श्रद्धावानालाच ज्ञान प्राप्त होते.

७४) साधनं सफलतायाः कारणम्।
अर्थ: योग्य साधनांनीच यश मिळते.

७५) संयमेन जयते इन्द्रियाणि।
अर्थ: संयमाने इंद्रियांवर विजय मिळतो.

७६) विवेकः जीवनरक्षकः।
अर्थ: विवेक जीवनाचे रक्षण करतो.

७७) सत्संगात् भवति बुद्धिः।
अर्थ: सत्संगामुळे बुद्धी शुद्ध होते.

७८) धर्मे स्थितिः स्थिरा।
अर्थ: धर्मात स्थिरता असते.

७९) आचारः श्रेष्ठो धर्मात्।
अर्थ: आचार हा धर्मापेक्षा श्रेष्ठ ठरतो.

८०) यशः शीलस्य परिणामः।
अर्थ: यश हे चांगल्या शीलाचे फलित आहे.

८१) त्यागात् सुखं वर्धते।
अर्थ: त्यागामुळे सुख वाढते.

८२) धर्मेण जीवनं पवित्रम्।
अर्थ: धर्माने जीवन पवित्र होते.

८३) विवेकयुक्तः सुखी।
अर्थ: विवेक असलेला मनुष्य सुखी असतो.

८४) कर्तव्यं न परित्यजेत्।
अर्थ: कर्तव्य कधीही सोडू नये.

८५) श्रद्धा साधनस्य मूलम्।
अर्थ: श्रद्धा ही साधनेचे मूळ आहे.

८६) धर्मपथे विजयः।
अर्थ: धर्माच्या मार्गावर विजय मिळतो.

८७) साधुचरितं प्रेरकं।
अर्थ: सज्जनांचे जीवन प्रेरणादायी असते.

८८) सत्ये विश्वासः।
अर्थ: सत्यावरच विश्वास टिकतो.

८९) शुद्धमनः सुखाय।
अर्थ: शुद्ध मन सुख देते.

९०) धर्मरक्षणे जीवनरक्षा।
अर्थ: धर्माचे रक्षण म्हणजे जीवनाचे रक्षण.

९१) ज्ञानं विनयेन शोभते।
अर्थ: ज्ञान नम्रतेने शोभून दिसते.

९२) संयमः सर्वसिद्धिदः।
अर्थ: संयम सर्व सिद्धी देतो.

९३) सत्कर्मेण यशः।
अर्थ: सत्कर्मामुळे यश मिळते.

९४) धर्म एव जीवनमार्गः।
अर्थ: धर्म हाच जीवनाचा खरा मार्ग.

९५) श्रद्धा दीपवत्।
अर्थ: श्रद्धा दीपासारखी मार्ग दाखवते.

९६) आत्मसंयमः श्रेष्ठः।
अर्थ: आत्मसंयम सर्वोत्तम आहे.

९७) धर्मबुद्धिः रक्षकः।
अर्थ: धर्मबुद्धी रक्षण करते.

९८) सत्यपथे सुखम्।
अर्थ: सत्याच्या मार्गावर सुख आहे.

९९) धर्मेण स्थैर्यं लभ्यते।
अर्थ: धर्मामुळे स्थैर्य मिळते.

१००) धर्मो विश्वस्य आधारः।
अर्थ: धर्म हा संपूर्ण विश्वाचा आधार आहे.

निष्कर्ष :

संस्कृत सुभाषिते ही केवळ प्राचीन काळातील विचारधारा नसून, ती आजच्या काळातही तितकीच उपयुक्त, वैज्ञानिक आणि व्यवहार्य आहेत.

या १०० सुभाषितांमधून जीवनातील प्रत्येक पैलू — सत्य, धर्म, कर्तव्य, विवेक, संयम, त्याग, श्रद्धा आणि कर्म — स्पष्टपणे समोर येतो.

जर आधुनिक समाजाने या सुभाषितांचा केवळ १०% भाग जरी आचरणात आणला, तरी अनेक सामाजिक, मानसिक आणि नैतिक समस्या आपोआप सुटतील.

म्हणूनच सुभाषिते ही फक्त वाचण्यासाठी नाहीत, तर जगण्यासाठी आहेत.

— Sanatan Dharma, Sanskrit Wisdom & Moonfires.com