लेंसकार्ट ‘ड्रेस कोड’ वाद: प्रोफेशनल लूक की धार्मिक भेदभाव? कलावा-बिंदीवर बंदी आणि हिजाबला सूट दिल्याने संतापाची लाट
भारतातील आघाडीची आयवियर कंपनी ‘लेंसकार्ट’ सध्या विक्रीच्या आकडेवारीमुळे नाही, तर एका गंभीर वादामुळे चर्चेत आहे. सोशल मीडियावर व्हायरल झालेल्या एका अंतर्गत दस्तऐवजाने (Employee Handbook) खळबळ उडवून दिली आहे. या नियमावलीत कर्मचाऱ्यांना कोणत्या गोष्टी परिधान कराव्यात आणि कोणत्या टाळाव्यात, याचे जे निकष दिले आहेत, त्यावरून ‘धार्मिक पक्षपाता’चा वास येत असल्याचे टीकाकारांचे म्हणणे आहे.
१. लेंसकार्ट ड्रेस कोड विवाद – काय आहे नेमके प्रकरण?
हा सर्व वाद कंपनीच्या एका २३ पानांच्या ट्रेनिंग डॉक्युमेंटमुळे सुरू झाला. या मॅन्युअलमध्ये ‘ग्रूमिंग आणि युनिफॉर्म’च्या नावाखाली काही अत्यंत जाचक अटी घालण्यात आल्या आहेत. यामध्ये असे नमूद केले आहे की, कर्मचाऱ्यांनी कामाच्या ठिकाणी कलावा (धार्मिक धागा), मोठी बिंदी किंवा सिंदूर लावू नये. सिंदूर लावायचा असल्यास तो केसांच्या रेषेच्या मागे लपलेला असावा, जेणेकरून तो स्पष्ट दिसणार नाही. तसेच, कोणत्याही प्रकारच्या रत्नजडित अंगठ्या घालण्यावरही बंदी आहे.
मात्र, आश्चर्याची बाब म्हणजे, याच मॅन्युअलमध्ये हिजाब आणि पगडी (Turban) यांना अधिकृतपणे परवानगी देण्यात आली आहे. यासाठी अट केवळ एवढीच आहे की त्यांचा रंग काळा असावा. या विसंगतीमुळेच हा प्रश्न निर्माण झाला की, जर हिजाब आणि पगडी ‘प्रोफेशनल’ असू शकतात, तर कलावा आणि बिंदीमुळे प्रोफेशनलिझम कसा धोक्यात येतो?
२. सोशल मीडियावर फुटला जनसामान्यांचा संताप
हे मॅन्युअल व्हायरल होताच सोशल मीडियावर, विशेषतः ट्विटर (X) वर संतापाची लाट उसळली. #BoycottLenskart हा ट्रेंड तासनतास सुरू होता. नेटकऱ्यांनी प्रश्न विचारला की, “काय भारतीय संस्कृतीतील चिन्हे आता जागतिक ब्रँड्ससाठी अनप्रोफेशनल झाली आहेत का?”
अनेक युजर्सनी पीयूष बन्सल यांना टॅग करत विचारले की, “ज्या देशात तुम्ही व्यवसाय करता, तिथल्या बहुसंख्य समाजाच्या भावनांचा असा अनादर का?” काही लोकांनी असाही युक्तिवाद केला की, अशा प्रकारची धोरणे ही पाश्चात्य जगाचे अंधानुकरण आहेत, जे भारतासारख्या सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध देशात लागू होऊ शकत नाहीत.
So I confirmed, this is genuine. This is what @peyushbansal tells his employees, hijab is okay, but bindi/tilak/Kalawa is not, for @Lenskart_com, a company that exists in Hindu majority Bharat, where most of the employees and consumers are Hindu! What do you say to this? This is… https://t.co/jQ2EPdWPJM pic.twitter.com/SWfOajOjpo
— Shefali Vaidya. 🇮🇳 (@ShefVaidya) April 15, 2026
३. लेंसकार्टच्या स्टोअरवर काय समजले? (ग्राउंड रिपोर्ट)
या प्रकरणाचा सखोल तपास केला आणि कंपनीच्या स्टोअर स्तरावर जाऊन माहिती घेतली. त्यांच्या रिपोर्टनुसार, हे नियम केवळ कागदावर नसून ते प्रत्यक्ष अंमलबजावणीत आणण्याचा प्रयत्न केला जात होता. स्टोअरमध्ये काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांवर ‘क्लीन लूक’ ठेवण्यासाठी प्रचंड दबाव असतो. सेल्स एक्झिक्युटिव्हने कलावा बांधला असेल तर त्याला तो काढून टाकण्यास सांगितले जाते किंवा कपड्याच्या आत लपवण्यास सांगितले जाते.
स्टोअर भेटीदरम्यान असे लक्षात आले की, कंपनी आपली ब्रँड इमेज ‘युरोपियन’ किंवा ‘ग्लोबल’ दाखवण्याच्या नादात भारतीय मुळांना विसरत चालली आहे. ग्राहकांशी संवाद साधणाऱ्या कर्मचाऱ्याला त्याची धार्मिक ओळख लपवण्यास सांगणे, हे एका प्रकारे त्याच्या मानवी हक्कांचे उल्लंघन असल्याचा सूर या रिपोर्टमधून उमटला आहे.
४. थोडक्यात सांगायचे तर – संपूर्ण प्रकरणातील एक कळीचा प्रश्न
या संपूर्ण वादाच्या केंद्रस्थानी एकच प्रश्न उभा राहतो: ‘प्रोफेशनलिझम’ची व्याख्या नक्की काय?
एखाद्या कर्मचाऱ्याची कामातील गुणवत्ता ही त्याच्या कौशल्यावर आणि वागणुकीवर अवलंबून असते की त्याने कपाळावर लावलेल्या टिळ्यावर किंवा हातातील धाग्यावर? जर एखादी कंपनी विविधतेचा (Diversity) दावा करत असेल, तर ती विविधता सर्वसमावेशक का नाही? हिजाबला परवानगी देऊन एका धर्माचा आदर करणे कौतुकास्पद आहे, पण त्याच वेळी कलावा आणि बिंदीला विरोध करणे हा दुटप्पीपणा नाही का? जोपर्यंत कॉर्पोरेट जगताला हे समजत नाही की भारतीय असणे आणि प्रोफेशनल असणे या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत, तोपर्यंत असे वाद होतच राहतील.
५. लेखाचे सखोल विश्लेषण (विस्तारित मुद्दे)
ऐतिहासिक संदर्भ: भारतीय पेहराव विरुद्ध पाश्चात्य ‘प्रोफेशनलिझम’
भारतातील कंपन्यांनी अनेक दशके ब्रिटीश ड्रेस कोडचे पालन केले. मात्र, अलीकडच्या काळात ‘इथनिक वेअर’ला सन्मान मिळू लागला होता. अशात लेंसकार्टसारख्या नवीन दमाच्या स्टार्टअप कंपनीने पुन्हा एकदा जुन्या वसाहतवादी मानसिकतेचे दर्शन घडवले आहे.
कायदेशीर बाजू: कलम २५ आणि धार्मिक स्वातंत्र्य
भारतीय संविधानाचे कलम २५ प्रत्येकाला धर्माचे पालन करण्याचे स्वातंत्र्य देते. जरी खाजगी कंपनीला ड्रेस कोड ठरवण्याचा अधिकार असला, तरी तो एका धर्माला सूट आणि दुसऱ्यावर बंदी घालणारा असेल, तर त्याला न्यायालयात आव्हान दिले जाऊ शकते.
तुलनात्मक अभ्यास: टाटा आणि महिंद्रा समूहाचा आदर्श
टाटा किंवा महिंद्रा सारख्या कंपन्यांमध्ये बिंदी, टिळा किंवा कलावा लावलेले कर्मचारी सन्मानाने काम करतात. या कंपन्यांनी सिद्ध केले आहे की, भारतीय संस्कार जपूनही जागतिक दर्जाचे व्यवसाय उभे करता येतात.
मानसशास्त्रीय परिणाम: धार्मिक ओळख लपवण्याचे ओझे
जेव्हा कर्मचाऱ्याला स्वतःची ओळख लपवून काम करावे लागते, तेव्हा त्याच्या कामात उत्साह राहत नाही. मानसिक दडपणाखाली केले जाणारे काम कधीही दर्जेदार असू शकत नाही.
ब्रँड व्हॅल्यू आणि आर्थिक नुकसान
अशा वादांमुळे ब्रँडची प्रतिमा मलीन होते. ‘व्होक’ (Woke) संस्कृतीच्या नादात भारतीय ग्राहकांच्या भावना दुखवणे हे कोणत्याही व्यवसायासाठी दीर्घकाळात तोट्याचे ठरते.
संदर्भ (References):
- OpIndia Hindi: कलावा-बिंदी को ‘ना’, हिजाब को ‘हाँ’… लेंसकार्ट के नियमों को लेकर विवाद
- लेंसकार्ट अंतर्गत ग्रूमिंग गाइडलाईन (व्हायरल स्क्रीनशॉट्स – एप्रिल २०२६)
- सोशल मीडिया युजर रिॲक्शन्स (X/Twitter)
